Het Raumplan in Villa Müller, kamer voor kamer

Wat het Raumplan is

Raumplan is Duits voor ruimtelijk plan. Het Museum van Praag beschrijft het als een nieuwe ruimtelijke opvatting voor leefruimtes, niet op één enkel niveau volgens verdiepingen. De essentie ervan is een dramatische gradatie van niveaus, waarbij elke ruimte op een hoogte is geplaatst die past bij haar functie of symbolische betekenis, allemaal gegroepeerd rond een centrale trap.

In de praktijk betekent dit dat een kamer om gasten te ontvangen hoog en open kan zijn, terwijl een kamer om te lezen of te naaien lager en meer besloten kan zijn, en elk ervan enkele treden boven of onder de aangrenzende ruimtes kan liggen. De verschillende zones zijn met elkaar verbonden door korte trappen in plaats van door gangen. Kamers kijken in elkaar, zodat je een glimp opvangt van de volgende ruimte voordat je die bereikt, en het huis benut zijn binnenvolume ten volle.

Loos zelf was trots op het resultaat. In een interview uit 1930 noemde hij Villa Müller de beste realisatie van zijn ideeën over de economie van ruimte en onderling verbonden kamers. Het wordt vaak beschreven als het duidelijkste voorbeeld van het Raumplan dat hij bouwde.

Bewust eenvoudig aan de buitenkant

Kijk, voordat u naar binnen gaat, eerst naar de buitenkant. Het huis is een kubus, met twee straatgevels van grote, gladde muren en betrekkelijk kleine ramen. De ingang en de garage liggen elk in een ondiepe nis aan de voet van een muur, onder het niveau van de straat, zodat ze vanaf de straat nauwelijks opvallen. De andere twee gevels zijn opgedeeld in kubussen, met een terras, een balkon, een erker en een opening die het gebouw bekroont op het niveau van het dak terras.

Deze soberheid is een statement. Loos wordt geciteerd met de uitspraak dat hij nooit met een façade speelde, omdat hij daar niet woonde. Een huis moest volgens hem gebouwd worden voor de mensen die erin wonen, niet voor voorbijgangers. De Praagse bouwautoriteit van de jaren twintig dacht daar anders over: zij maakte bezwaar dat de villa hoger zou worden dan de omliggende huizen en dat de gladde façade daar niet zou passen. De vergunningenstrijd die volgde, maakt deel uit van de geschiedenis van het huis.

Houd dat beeld van die kale buitenkant in gedachten wanneer de tour begint. Het contrast met wat zich binnen bevindt, is precies de bedoeling.

Rijke materialen, geen ornament

Loos is vooral bekend om een lezing, Ornament und Verbrechen, die hij in 1910 hield en in 1913 publiceerde. De kern van zijn betoog, simpel gezegd, is dat de vooruitgang van de cultuur betekent dat ornamenten verdwijnen uit voorwerpen voor dagelijks gebruik. Je kunt dat gemakkelijk lezen als een oproep tot kale, kille kamers. Villa Müller laat zien wat Loos werkelijk bedoelde.

Er is bijna geen toegepaste decoratie in het huis: geen sierlijsten omwille van zichzelf, geen geschilderde patronen, geen gebeeldhouwde krullen. In plaats daarvan komt de rijkdom uit de materialen zelf. Geaderd Cipollino-marmer, gepolijst mahonie, fineer van bleek citroenhout en krachtige geschilderde kleuren doen het werk dat ornamenten in oudere huizen deden. De schoonheid zit in de steen en het hout, niet in iets dat eraan is toegevoegd.

Loos had deze splitsing al in 1911 in Wenen laten zien, aan het gebouw voor het bedrijf Goldman en Salatsch, waar de begane grond met marmer is bekleed terwijl de muren erboven kaal zijn gelaten. In Praag verhuist hetzelfde idee naar binnen: eenvoudig buiten, rijk binnen.

De straatdeur en de dienstverdieping

De tour begint bij het hek en de entree-nis. Kijk naar de knop op de voordeur: het museum wijst erop dat hij aan de buitenkant zwart is en aan de binnenkant wit, een klein teken van hoe zorgvuldig elk detail is overwogen.

Sinds de heropening in 2026 begint de tourroute lager dan voorheen. Hij omvat nu de dienst- en technische ruimtes in de kelder, de werkende delen van een huis dat op zijn personeel draaide. Ze eerst zien maakt de rest van het huis makkelijker te lezen: de familiekamers erboven waren ontworpen om onzichtbaar van beneden te worden bediend.

Vanaf hier klimt de route. Tel de trappen terwijl u gaat. Weinig ervan zijn lang, maar het zijn er veel, en elk markeert een niveauverschil dat Loos met een reden koos.

De woonhal

Het hart van het huis is de woonhal, een hoge kamer met wanden van groen Cipollino-marmer. Het is de ruimte waaraan elke andere kamer wordt afgemeten, en degene die de meeste foto's van de villa laten zien. De geaderde groene en grijze oppervlakken van het marmer geven de kamer haar karakter; het meubilair, de tapijten en de haard maken er een zitkamer van in plaats van een pronkzaal.

Kijk omhoog en om u heen. Vanuit de hal kijkt u in andere kamers die op verschillende hoogtes liggen, en de trap rijst ernaast op. Dit is het Raumplan op zijn duidelijkst: u staat in één kamer en ziet de randen van drie andere, elk op hun eigen niveau.

De tuin herhaalt de kleuren van de hal buiten. Een studie van de oorspronkelijke tuinplannen wees uit dat het groene marmer van de hal werd beantwoord door een donkergroene taxuswand in de tuin, en dat de kleuren van de sofa en de fauteuils werden weerspiegeld door de bloemen in de borders.

Neem hier even de tijd voordat de groep verdergaat. De hal is de plek waar het Raumplan eerder te voelen dan te begrijpen is: de plafondhoogte, de openingen naar andere kamers en de trap vertellen u allemaal dat het huis is gebouwd rond beweging tussen niveaus, niet rond platte verdiepingen.

De eetkamer

Enkele treden boven de hal ligt de eetkamer, met zijn ronde tafel en een plafond van donkerhouten cassettes. Ze ligt dicht genoeg bij de hal om deel uit te maken van die ruimte, maar is toch verhoogd en omsloten genoeg om als een eigen kamer aan te voelen.

Mahonie is een van de materialen die het museum bezoekers vraagt op te merken, en de eetkamer is een goede plek om te beginnen. Gepolijst hout, marmer en beschilderde oppervlakken komen hier samen op zorgvuldig gekozen lijnen, en de kamer laat zien hoe Loos rijke materialen gebruikte in een huis dat aan de buitenkant niets daarvan toont.

Sommige meubels die u ziet, zijn eigendom van de villa en keerden na vele jaren uitleen terug; andere stukken werden door Praagse musea en galerieën in bruikleen gegeven om de opstelling van 1930 te completeren.

Het damesboudoir en de bibliotheek

Nog hoger ligt het damesboudoir, een kleine verhoogde kamer die uitzicht biedt over de ruimte eronder. Architectuurhistorici hebben er uitvoerig over geschreven: een privékamer van waaruit de dame des huizes de hal kon zien zonder er zelf in te zijn, als een loge in het theater.

De bibliotheek is vlakbij, betimmerd met hout en gevuld met boeken. Deze twee kamers hebben ook een latere geschiedenis. Nadat het huis door de staat was overgenomen, mocht Milada Müllerová er slechts twee kamers voor zichzelf houden, en het museum vermeldt dat dit het damesboudoir en de bibliotheek waren. Zij woonde daar tot haar dood in 1968.

Let in de privévertrekken op het fineer van citroenhout. De bleke, warme nerf ervan is een van de materialen die het museum extra onder de aandacht brengt, naast het Cipollino-marmer en mahonie.

De privéverdiepingen

Boven de ontvangstruimten liggen de privévertrekken: de slaapkamers, een kleedkamer en de kinderkamer, geschilderd in krachtige, heldere kleuren. De slaapkamer is een van de plekken waar de meest recente werkzaamheden het gemakkelijkst te zien zijn. Het oorspronkelijke papierbehang is gerestaureerd en van de originele papieren lampen zijn replica's gemaakt.

Sinds 1 oktober 2026 omvat dit deel van de tour meer dan voorheen. Voor het eerst zien bezoekers de salon, de gastenkamer en de dienstvertrekken, waaronder de kamer van de dienstmeid, een badkamer en een toilet met een apart washok. Deze kamers completeren het beeld van hoe het huis werd bewoond, niet alleen door de Müllers maar ook door de mensen die voor hen werkten.

Zelfs hier zet het Raumplan zich voort. Kamers stapelen zich niet netjes boven de kamers eronder; ze gaan met de trap mee op en neer.

Het dakterras

De tour eindigt bovenaan, op het dakterras, dat het middelpunt vormde van de werkzaamheden in 2025–2026 en weer toegankelijk is wanneer het weer het toelaat. Een deel van de terrasmuur wordt doorsneden door één grote opening die het uitzicht als een schilderij kadert.

De kavel werd gekozen om dat uitzicht. Hij ligt op een helling die ongeveer elf meter daalt, en het hoogste punt ligt hoger dan de Praagse Burcht. Het museum beschrijft uitzichten over de Vltavavallei richting Troja en een glimp van de Sint-Vituskathedraal.

Als het u voor u belangrijk is het terras bij daglicht te zien, boek dan een ochtendtour in de donkere maanden; de Engelstalige middagtour eindigt na vier uur.

Hoe u het Raumplan zelf kunt ervaren

Drie gewoonten helpen. Ten eerste: kijk zowel vooruit als achterom. Het uitzicht achter u, omlaag in de kamer die u zojuist hebt verlaten, toont het hoogteverschil vaak duidelijker dan het uitzicht voor u. Ten tweede: tel de treden tussen de kamers. Twee of drie treden hier en vijf daar zijn bewust gekozen, en ze brengen in kaart welk belang Loos aan elke kamer gaf. Ten derde: let op de plafonds: kamers van verschillende hoogte liggen naast elkaar, en hun plafonds vertellen u waar u zich in de doorsnede van het huis bevindt.

Fotograferen is overal toegestaan, zonder flits en zonder statief. Wijde opnamen die twee niveaus tegelijk vastleggen, zijn de beste herinnering aan het Raumplan die u mee naar huis kunt nemen.